3.2.3 Αισθητικές και άλλες αξίες της φύσης

Ήδη έχουμε επισημάνει ότι ορισμένοι από τους λιγότερο αυστηρούς ανθρωποκεντρικούς ετης γνώμης ότι τουλάχιστον τα αισθητικά (ή τα στοχαστικά) επιχειρήματα υπέρ της διατήρησης της φύσης μπορεί να συμπληρώσουν τα εργαλειακάˑ δικαιολογούν την ανάγκη για τη διατήρηση και την καλλιέργεια της φύσης με την αισθησιακή ελκυστικότητά της, δηλαδή, με το γεγονός ότι η φύση δίνει την ευκαιρία να δοκιμάσουμε την αίσθηση της χαράς και ικανοποίησης, απόλαυσης από την αναπνοή καθαρού αέρα του βουνού, για παράδειγμα.

Πέρα από την στενη εργαλειακή σκοπιά μπορούμε να αναγνωρίσουμε την αισθητική και στοχαστική αξία της φύσης. Παρόμοιες αξίες μας θυμίζουν την εγγενή αξία της φύσης, επειδή αυτές σχετίζονται με την αποτίμησή της ως τέτοια, αλλά αποδίδονται στους ανθρώπους, η αξία αυτή εκδηλώνεται και αναπτύσσεται ως τέτοια μόνο μέσω των ανθρώπων και των αισθητικών και στοχαστικών πρακτικών τους. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η αισθητική και η στοχαστική αξία έχουν μια άλλη ποιότητα ως ηθικές ή δεοντολογικές αξίες! Για πολλούς ανθρώπους ο όρος «στοχαστική αξία» σημαίνει όχι μόνο ότι η φύση είναι αισθητικός πόρος για εμάς τους ανθρώπους, αλλά ότι η φύση είναι απολύτως ωραία και πανέμορφη! Εδώ η ανθρωποκεντρική θέση μεταφέρεται στο πεδίο της επιστημολογικής και οντολογικής θέσης (αν και όχι σε μια ηθική έννοια) και ερχόμαστε στο πρόβλημα για το πώς μπορούμε να γνωρίσουμε τη φύση με ένα μεταφυσικό τρόπο.

Παρ’όλα τα επιχειρήματα, ωστόσο, οι οντολογικές συνέπειες αυτής της ανάλυσης δεν μπορούν να αρνηθούν με την άρνηση και της υπόθεσης της ανεξάρτητης αισθητικής αξίας της φύσης ως τέτοιαˑ με αυτή την έννοια θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η αισθητική αξία ή η στοχαστική αξία της φύσης υπάρχει μόνο εάν οι άνθρωποι εκτιμούν την ομορφιά και το μεγαλείο της φύσης. Σκεφτείτε άν εσείς οι ίδιοι θεωρείτε ότι η φύση έχει πραγματική αισθητική αξία; Κάντε ένα τετριμμένο πείραμα σκέψης και αναρωτηθείτε αν ο τελευταίος άνθρωπος στη Γη, θα κάνει λάθος, αν καταστρέψει τη φύση και ολόκηρο τον πλανήτη; Αν αξιολογήτε αυτό ως λάθος, τότε για σας τα μη ανθρωπόμορφα στοιχεία έχουν επίσης αξία, ακόμη και ηθική αξία από μόνα τους!

Σκεφτείτε αν πράγματι αποτελει αντίφαση αυτή καθαυτή ο ισχυρισμός ότι η αισθητική αξία της φύσης είναι «αισθητικά εγγενή αξία για εμάς.» Μπορεί η φύση να έχει αισθητικές διατάσεις (σε μια αντικειμενική έννοια του όρου) που είναι αναγνωρίσιμες μόνο για εμάς, αλλά τα οποία συμβαίνουν κατά τέτοιο τρόπο που εμείς δεν είμαστε ελεύθεροι να αποφασίσουμε τι εκτιμούμε ως αισθητικά ελκυστικό στη φύση, δεδομένου ότι ορισμένες ιδιότητες της φύσης πρέπει να αξιολογηθούν ως αισθητικές για ανθρωπολογικούς λόγους (στη βάση της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας και οργάνωσης);

Αν θεωρούμε πολύτιμη την ίδια την πράξη της ενατένισης και την ψυχική αξιολόγηση ενός πράγματος, εμείς ουσιαστικά αποδίδουμε το γεγονός αυτό στις ιδιότητες που είναι εσωτερικές για αυτό το πράγμα, τις τεράστιες διαστάσεις ή τη δύναμή του (μια γίγαντιαία σεκόγια, καταρράκτες) ή τη δομική πολυπλοκότητα του (παράξενοι σχηματισμοί βράχων) ή την ελευθερία και το ανεπιρέαστό του από εργαλειακές ανθρώπινες δραστηριότητες (η θάλασσα, η έρημος, ο ουρανός) (Krebs, 1999: 46).

Ίσως η δική μας πρακτική της αισθητικής αντίληψης αποτελεί προϋπόθεση για να βιώσουμε την ομορφιά και το μεγαλείο της φύσης, αλλά αυτή η ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα σε εμάς και τη φύση είναι θεμελιώδης ιδιότητα (οντολογική και ανθρωπολογική) τόσο δικμας, όσο και της τη φύσης, η οποία περιλαμβάνει μη-ανθρωπόμορφα στοιχεία. Είναι απαραίτητο να έχουμε αισθητική συνείδηση για να βιώσουμε τη φύση ως ομορφιά, αλλά πάντως η φύση είναι όμορφη από μόνη της, και εμείς διαθέτουμε την έμφυτη προδιάθεση μας να βιώνουμε να εκτιμούμε την ομορφιά της φύσης! Πρόκειται για σύνθετα φιλοσοφικά ερωτήματα που δεν έχουν εύκολη απάντηση, αλλά μέσα από αυτά μπορούμε να αναλύσουμε το πρόβλημα της εγγενούς αξίας της φύσης σε μια πιο γενική προοπτική.

Αν αποφασίσουμε ότι η φύση έχει εγγενή αισθητική αξία, αυτό δεν σημαίνει ότι στην ίδια μπορεί να αποδοθεί επίσης ηθικά εγγενή αξία. Από ανθρωποκεντρική προοπτική οι ηθικές εγγενείς αξίες είναι εσωτερικές για τον ηθικό πολιτισμό μας (και ποτέ εξωτερικές). Ως εκ τούτου, από τη μία πλευρά, οι ανθρωποκεντρικοί μπορούν να αποδεχθούν την αισθητικότητα και την ικανότητα να συλλογίζεται ως εγγενής γαι τη φύση, αλλά από την άλλη πλευρά, μπορεί να αρνηθούν τον συλλογισμό ότι η ηθική αξία της φύσης είναι εγγενής για τη φύση. Για εκείνους τους φιλοσόφους οι ηθικές αξίες είναι πάντα συνδεδεμένες με τον άνθρωπο και με τη χρήση και την απόλαυση των φυσικών πόρων και φαινομένων. Ταυτόχρονα ο ανθρωποκεντρικός μπορεί να να συμπεράνει ότι η ενατένιση της φύσης είναι πολύτιμη για την επίτευξη μιας καλύτερης ποιότητας ζωής. Με αυτή την έννοια (και μόνο υπό αυτή την έννοια) στον ανθρωποκεντρισμό η αισθητική αξία της φύσης (που μπορεί να έχει και μια εγγενή ένα) συμβάλλει στην ηθικότητα της ανθρώπινου γένους, υπό την έννοια ότι η καλή ζωή είναι ηθικής σημασίας ακριβώς ως καλή. Έτσι, η αισθητική (εγγενής) αξία της φύσης συμβάλλει έμμεσα στην ηθική αξία της, αν και οι αισθητικές αξίες από μόνες τους δεν είναι αυστηρά ηθικές αξίες. Αυτό αποτελεί πραγματικά ένα πολύ σύνθετο τρόπο συλλογισμού, αλλά είναι ένα τυπικό παράδειγμα της φιλοσοφικής επιχειρηματολογίας.           

Στην πραγματικότητα, η ανθρωποκεντρική θέση δεν είναι κατά των συναισθημάτων και των αισθημάτων κατ’αρχήνˑ αυτή δεν ισχύει μόνο για τα υλικά συμφέροντα στη φύση. Οι ανθρωποκεντρικοί και οι μη ανθρωποκεντρικοί που ενδιαφέρονται για την περιβαλλοντική ηθική μοιράζονται μια θετική στάση απέναντι στο περιβάλλον στο οποίο οι άνθρωποι έχουν ζήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα, επειδή αυτά τα μέρη φέρουν μια αίσθηση οικειότητας και ασφάλειας. Σε τέτοια μέρη ο άνθρωπος αισθάνεται σαν να είναι «στο σπίτι», «στην πατρίδα» του, το οποίο συνήθως διαμορφώνει σε κάπιο βαθμό την ταυτότητα των ατόμων που ζουν σε αυτό/αυτή. Η κατανόηση του ίδιου του εαυτού σου μέσα από την πατρίδα και τη φύση της πατρίδας είναι μια κοινή μορφή έκφρασης της ατομικότητας (βλ Krebs, 1999:. 55). Το αίσθημα αποξένωσης και θλίψης κατακλύζει πολλούς ανθρώποους που επιστρέφουν στους τόπους όπου είχαν ζήσει στο παρελθόν και όταν δούν, για παράδειγμα, ότι τα δέντρα μπροστά στο πατρικό σπίτι τους έχουν κοπεί και ότι η φύση έχει αλλάξει εντελώς. Οι ανθρωποκεντρικοί μπορούν να συμφωνήσουν με την ιδέα ότι η φύση πρέπει να προστατεύεται εφόσον είναι μέρος του σπιτιού των ανθρώπων. Έτσι η ανθρωποκεντρική προοπτική σε συμφωνία με ορισμένο ιδεαλισμό και ακόμη και ρομαντισμό (η στάση απέναντι στο «πατρικό σπίτι»).

Ο ανθρωποκεντρικά προσανατολισμένος άνθρωπος μπορεί επίσης να αισθάνεται συμπάθεια και συμπόνια για τα ζώα που έχουν αισθήσεις, παρόλο που αρνείνται ότι αυτά έχουν εγγενή ηθική αξία από μόνα τους. Η επιθυμία να αποφύγει τον πόνο και τη δυστυχία όλων των έμβιων όντων δεν είναι ασυνήθιστο για τον ανθρωποκεντρικό. Συμπόνια προς τα έμβια όντα που μπορούν να αισθανθούν πόνο και άγχος, δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ηθική δικαιολογία, γιατί για τους περισσότερους ανθρώπους αυτό είναι προφανές και αυτονοητό. Ακόμη και χωρίς τον ηθικό σεβασμό προς τη φύση, ένα άτομο μπορεί να αγαπάει τη φύση και να την εκτιμά. Η ανθρωποκεντρική προσέγγιση δεν είναι κρύα και μηχανιστική.

Οι ανθρωποκεντρικοί μπορούν να εκτιμούν, κατ’αρχήν, όλα τα φυσικά φαινόμενα και την ακεραιότητά τους, αν και δεν είναι επιρρεπής σε αποδίδουν στη φύση εγγενή ηθική αξία.

Μόνο αν η ανθρωποκεντρική θέση περιορίζεται σε μια καθαρά εργαλειακή άποψη για τη φύση, αυτή μπορεί να γίνει σκληρή και αυστηρά υλιστική. «Μόνο κάποιος που επιφέρει ζημιές ή βλάβες στη φύση, χωρίς εύλογη αιτία, κάποιος που ρίχνει άδεια μπουκάλια από κόκα κόλα στα λιβάδια, που ποδοπατά τα σκαθάρια και τα λουλούδια, αν και μπορεί εύκολα να τα παρακάμψει ή να τα προστατεύσει, μπορεί να θεωρηθεί βάνδαλος που καταστρέφει τη φύση.» Η αντίθετη κατάσταση είναι «όταν εργαζόμενοι στις κατασκευές κόβουν δέντρα για να καθαρίσουν το χώρο για το νέο κτίριο, δηλαδή δεν κάνουν τίποτα, με το οποίο εκθέτουν τον χαρακτήρα σας, δεν συμπεριφέρονται σαν βάνδαλοι απέναντι στη φύση» (Krebs 1999: 58).

Οι έξυπνοι και συνετοί ανθρωποκεντρικοί ποτέ δεν θα καταστρέψουν το περιβάλλον μόνο για να διατηρήσουν τα φυσικά θεμέλια της δικής τους ζωής, αλλά και να προστατεύσουν τα δικά τους θετικά (αισθητικά και ενσυναισθηκά) αισθήματα απέναντι στην πλήρη, άθικτη φύση. Έτσι, σε τελική ανάλυση, η συμπεριφορά του ανθρωποκεντρικού δεν διαφέρει από εκείνη του εύκρατου μη ανθρωποκεντρικού ο οποίος αναγνωρίζει στη φύση εγγενή ηθική αξίας.

Οι ανθρωποκεντρικοί, ενεργούν με διαφορετικό τρόπο μόνο σε σύγκριση με τους πιο θεμελιώδεις μη ανθρωποκεντρικούς, για παράδειγμα, μπορούν να σκοτώσουν μια κατσαρίδα στην κουζίνα - κάτι που ο ριζοσπαστικός μη ανθρωποκεντρικός δε θα κάνει ποτέ. Για τον ανθρωποκεντρικό η κατσαρίδα μπορεί να έχει οικολογική αξία (με την έννοια της «λειτουργίας») εφ’όσον η φύση είναι ένα πολύπλοκο διασυνδεδεμένο σύστημα (εκείνο που οι άνθρωποι χρειάζονται για να ζούν ισορροπημένα και να είναι υγιείς), αλλά όχι ηθική αξία από μόνη της. Από την άποψη του ανθρωποκεντρικού δεν υπάρχει λόγος να μην σκοτώσει μια συγκεκριμένη κατσαρίδα, Κανένας ηθικός σεβασμός δεν θα τον σταματήσει να καταστρέψει την συγκεκριμένη κατσαρίδα. Αυτό σηματοδότησε τη σαφή διάκριση μεταξύ της μέτριας ανθρωποκεντικής άποψης και της ριζοσπαστικής μη ανθρωποκεντρικής άποψης απέναντι στη φύση. Υπάρχουν διαφορετικές δυνατές απόψεις απέναντι στην «αξία της φύσης» σε ανθρωποκεντρική έννοια - όχι μόνο σε εργαλεικό ή υλιστικό πλάνο. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν σοβαροί λόγοι να ισχυριζόμαστε ότι οι ανθρωποκεντρική ηθική είναι πολύ περιορισμένη, επειδή είναι αρκετά επικεντρωμένη στον άνθρωπο, και όχι μόνο οι άνθρωποι ανήκουν στο ηθικό σύμπαν.