3.2.2 Εργαλειακή αξία της φύσης

Στην ανθρωποκεντρική προοπτική, τα ζώα, τα φυτά, τα οικοσυστήματα και το σύνολο της φύσης έχουν μια «αξία» μόνο και αποκλειστικά ανάλογα με τη σημασία τους για τους ανθρώπους και τα συμφέροντά τους. Αυτό ονομάζεται πιο συχνά «εργαλειακή αξία». Η πιο σημαντική συνέπεια αυτής της προοπτικής για το περιβάλλον και τη φύση είναι ότι ο μόνος αποδεκτός λόγος για την διατήρηση και την καλλιέργεια της φύσης είναι ότι η ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών – όπως η φροντίδα και η συντήρηση του σώματος και της υγείας - εξαρτώνται από τη φύση. Η Φύση, ιδίως με τη μορφή των φυσικών πόρων, αποτελεί προϋπόθεση για τη βιολογική και οικονομική ζωή μαςˑ χωρίς τη φύση, η ανθρώπινη ζωή δεν είναι δυνατή.

Στην ανθρωποκεντρική προοπτική το περιβάλλον (αέρας, νερό, ορυκτά, ζώα, φυτά, κλπ.) είναι σημαντικό και πολύτιμο για τους ανθρώπους, αλλά πολύτιμο μόνο με αυτή την έννοια, δηλαδή, για τους ανθρώπους. Δεν υπάρχει κανένας άλλος λόγος για την εκτίμηση της φύσης, η φύση δεν είναι πολύτιμη από μόνη της, αλλά μόνο σε σχέση με το συμφέρον του ανθρώπου. Η εξοικονόμηση πόρων (ζώα, τα ορυκτά καύσιμα, ορυκτά, κλπ) μπορεί να δικαιολογηθεί μόνο με τις ανάγκες και τα συμφέροντα των σύγχρονων ανθρώπων, ή στην καλύτερη περίπτωση, των μελλοντικών γενεών.

Έτσι, για παράδειγμα, η συζήτηση για την αειφόρο ανάπτυξη συχνά εστιάζει στις μεθόδους διαχείρισης των πόρων, με έμφαση στην κοινωνική δικαιοσύνη και την ευημερία των μελλοντικών γενεών (βλέπε Palmer 2008:. 18). Η ορισμός της βιώσιμης ανάπτυξης που παρατίθεται πιο συχνά βασίζεται στο “Our Common Future” («Το κοινό μας μέλλον») (Our Common Future, WCED 1987) και είναι ανθρωποκεντρικός: «Η αειφόρος ανάπτυξη είναι η ανάπτυξη που ικανοποιεί τις ανάγκες του παρόντος, χωρίς να θέτει σε κίνδυνο τη δυνατότητα των μελλοντικών γενεών να καλύψουν τις δικές τους ανάγκες».

Στο πλαίσιο αυτής της ανάλυσης, εμείς δεν χρειαζόμαστε καμία ειδική περιβαλλοντική ηθική, επειδή κάθε ηθική είναι κατ’ανάγκη ανθρώπινη ηθική. Οι αξίες προκύπτουν από τους ανθρώπους και επικεντρώνονται στον άνθρωπο. Κατ’αρχήν, μόνο οι άνθρωποι έχουν «ηθικούς λόγους» και είναι «ηθικοί παράγοντες». Σε συμφωνία με αυτή την πολύ στενά ανθρωποκεντρική ματιά, κάνομε διάκριση μεταξύ, από τη μια πλευρά, των «επίσημων καθηκόντων» απέναντι σε όλα τα όντα με ηθική βάση (δηλαδή τους ανθρώπους) και, από την άλλη πλευρά, των «έμμεσων υποχρεώσεων», απέναντι σε όλα τα όντα (ζώα, φυτά, κλπ), από τα οποία οι άνθρωποι (ως ηθικοί παράγοντες) πρέπει να συνεχίσουν να ζουν με υπευθυνότητα και να προστατεύσουν την ευημερία τους. Η φύση είναι πολύτιμη από ηθική άποψη μόνο έμμεσα, αν, και μόνο αν η φύση συμβάλλει στις ανάγκες και τα συμφέροντα των ανθρώπων. Ως εκ τούτου, πρέπει να κάνουμε διάκριση μεταξύ της «αξίας στη φύση» και της «αξίας της φύσης» (Palmer, 2008: 17) - μόνο το δεύτερο θα υιοθετηθεί από τους αυστηρούς ανθρωποκεντριστές όπως ο φιλόσοφος William Baxter, επειδή γι’αυτούς η ίδια η φύση δεν έχει δική της, εσωτερικά εγγενή αξία της. Αν γίνεται λόγος για «αξία της φύσης», στην πραγματικότητα εμείς μόνο αποδίδουμε στη φύση τα δικά μας συμφέροντα, που αυτή ικανοποιεί. Χωρίς τους ανθρώπους όμως, σε αυτό το παράδειγμα δεν υπάρχει «φυσική» αξία.

Αυτή η αυστηρή ανθρωποκεντρική προοπτική είναι σε σοβαρή αντίθεση με τη διαίσθηση πολλών ανθρώπων απέναντι στη φύση: οι άνθρωποι εκτιμούν ή αγαπούν τη φύση (και τους ζωντανούς οργανισμούς όπως τα φυτά και τα ζώα) και για το δικό τους καλό, και όχι μόνο για χρηστικούς λόγους. Οι λογικοί ή οι μέτριοι ανθρωποκεντριστές καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος μπορεί να έχει πιο σοβαρά από ό,τι τα καθαρά εργαλειακά συμφέροντα απέναντι στο περιβάλλον και τη φύσηˑ αυτοί υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχει καμία ανάγκη τα ανθρωποκεντρική επιχειρήματα να τονίζουν μόνο τις πραγματικές ή τις χρηστικές πτυχές των σχέσεών μας με τη φύση. Χωρίς να αφήνουμε την ανθρωποκεντρική θέση, μπορούμε να επικοινωνούμε με τη φύση σε αισθητικό ή στοχαστικό πλάνο (πιο παθητικό απ’ό,τι ενεργό, πιο απολαυστικό απ’ό,τι χρηστικό στην τεχνολογική έννοια).