2.3 Περιπτωσιολογική εφαρμογή
Στο κέντρο της περιπτωσιολογικής περιοχής βρίσκονται συγκεκριμένες περιπτώσεις μόλυνσης ή καταστροφής του περιβάλλοντος, μέθοδοι και μέτρα για την προστασία ή την αποκατάσταση μολυσμένου ή κατεστραμένου περιβάλλοντος. Τα μέτρα αυτά είναι κυρίως τεχνικού χαρακτήρα. Χρειαζόμαστε, όμως, πρακτικές δεξιότητες και εμπειρία στην διαχείριση του περιβάλλοντος και την αντίστοιχη τεχνογνωσία των εμπειρογνωμόνων στον τομέα αυτό (περιβαλλοντικοί μηχανικοί, τεχνικοί, κλπ.). Αν και η περιβαλλοντική ηθική δεν έχει άμεση συμβολή στις τεχνικές λύσεις σε περιβαλλοντικά προβλήματα, αυτή μπορεί να αναλύει και να απαιτεί επιχειρήματα σχετικά με την έννοια και τη σημασία των τεχνολογικών μέτρων και τη νομική νομιμοποίηση τους. Η περιβαλλοντική ηθική μπορεί να εκτιμήσει τις εναλλακτικές τεχνικές λύσεις στις οποίες υπάρχει διάφορος βαθμός παρέμβασης, κόστους και πιθανών ανεπιθύμητων παρενεργειών των αποφάσεων. Τα τεχνικά μέτρα δεν εφαρμόζονται σε συνθήκες οι οποίες απαλλάσσονται από ηθικούς λόγους – παρόμοιες δράσεις επηρεάζουν πάντα συλλογικά και προσωπικά συμφέροντα και δικαιώματα που προστατεύονται από το νόμο, και επίσης πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τα διαφορετικά συμφέροντα και τις απαιτήσεις των εμπλεκόμενων ατόμων. Ποιος θα ζημιωθεί; Ποιος θα καλύψει τα έξοδα; Πόσο βιώσιμες θα είναι οι συνέπειες των μελετώμενων μέτρων; Κατά την ηθική σύγκριση των εναλλακτικών τεχνολογικών ιδεών ή προγραμμάτων μπορεί να προκύψει σύγκρουση μεταξύ των ανθρωποκεντρικων και των φυσιοκεντρικών προοπτικών. Τι αξίζει μεγαλύτερη προστασία; Τι πρέπει να έχει προτεραιότητα - η ευημερία τνω ανθρώπων ή η ευημερία των ζώων και των φυτών που συμμετέχουν ή / και επηρεάζονται από το περιβαλλοντικό πρόβλημα;
Ένα άλλο ερώτημα είναι αν τα μελετώμενα μέτρα είναι κατάλληλα, αν ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα είναι πάρα πολύ περίπλοκο και η επιτυχία των μέτρων δεν είναι σίγουρος; Η τεχνική παρέμβαση στα πολύπλοκα οικοσυστήματα πάντα συνοδεύεται από κάποια αβεβαιότητα - μήπως θα επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα; Μήπως οι ανεπιθύμητες (και απρόσμενες) συνέπειες θα αποδειχθούν πιο ακριβές και πιο σημαντικές από τα επιθυμητά αποτελέσματα; Η αξιολόγηση των τεχνολογικών επιπτώσεων στον πραγματικό κόσμο είναι πολύ πιο δύσκολο από ό,τι η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων που έχουν επιτευχθεί σε απομονωμένα εργαστήρια. Η παρέμβαση στη φύση αποτελεί πάντα ένα πείραμα που οδηγεί συχνά σε αμετάκλητες συνέπειες παρά τις καλές προθέσεις μας για την αποκατάσταση του μολυσμένου περιβάλλοντος. Μεταξύ των ειδικών στην περιβαλλοντική ηθική δεν υπάρχει ακόμα συναίνεση σχετικά με τη σημασία των αντίστοιχων οικονομικών και περιβαλλοντικών μεθόδων διαχείρισης των περιβαλλοντικών θεμάτωνˑ για πολλούς ειδικούς στην περιβαλλοντική ηθική η οικολογία είναι πιο «αδύναμη» επιστήμη με χαμηλό προγνωστικό δυναμικό. Αυτοί δεν πιστεύουν ότι είναι δυνατόν να αξιολογηθούν τα αποτελέσματα που έχουν επιτευχθεί με αρκετά κατάλληλους ποσοτικούς (οικονομικούς) δείκτες: για παράδειγμα, πώς μπορούμε να υπολογίσουμε το κόστος για τα εξαφανισμένα είδη εντόμων στη ζούγκλα του Αμαζονίου; Είναι δυνατό και λογικό να υπολογίζονται οι ζημιές με χρηματικούς όρους;
Ακόμη και ο ακριβής ορισμός της εικαζόμενου περιβαλλοντικού προβλήματος και η αξιολόγηση κατά πόσο επείγουσα είναι η λύση του μπορεί να απαιτήσει την ανάλυση από τη σκοπιά της περιβαλλοντικής ηθικής. Το θέμα πηγαίνει πολύ πιο πέρα από τις τεχνικές πτυχές και επηρεάζει νομικά ζητήματα που είναι εξ ορισμού ηθικά. Όπως για παράδειγμα τι περιλαμβάνεται στον όρο «βέλτιστες πρακτικές» στην περιβαλλοντική διαχείριση. Πριν από την ανάλυση των κινδύνων, πρέπει να εξακριβώσουμε από κανονσιτκή άποψη, τι σημαίνει «πραγματικός κίνδυνος» και εάν σε αυτή την περίπτωση έχουμε έναν πραγματικό κίνδυνο (και εδώ φθάνουμε στην κατανόηση του κινδύνου και στην αντίληψη του κινδύνου). Με τον ίδιο τρόπο, θα πρέπει να κάνουμε μια ανάλυση του κόστους και των ωφελών – πρέπει να ξερουμε ποιες αξίες επηρεάζει το πρόβλημα και κατά πόσο είμαστε πρόθυμοι να πληρώσουμε για την προστασία ή την αποκατάσταση ενός ρυπασμένου ή κατεστραμμένου οικοσυστήματος ή φυσικού πόρου. Πόσο πολύτιμη για την κοινωνία είναι η «αμόλυντη φύση»; Πρέπει επίσης να καθιερωθεί μια ιεράρχηση των αξιών, πριν από τη λήψη τυχόν μέτρων. Μήπως εκτιμούμε την «αξία της φύσης» σύμφωνα με τα κανονιστικά κριτήρια; Ή το κάνουμε από τη σκοπιά του ωφελιμισμού με βάση το δυνητικό όφελός της για τους ανθρώπους; Ή δεοντολογικά, δηλαδή σε σχέση με την εγγενή, απόλυτη αξία της; Σε αυτό το στάδιο αποδεικνύεται ότι για άλλη μια φορά επανερχόμαστε στα αιώνια ερωτήματα της περιβαλλοντικής ηθικής, που έχουμε ήδη αναφέρει στο επίπεδο της φιλοσοφίας.
Επιπλέον, οι απαντήσεις στις ερωτήσεις σχετικά με τον σωστό στόχο της προστασίας του περιβάλλοντος ή τα κριτήρια με τα οποία να καλάβουμε αν τα μέτρα που ελήφθησαν ήταν επιτυχείς, πολύ συχνά δεν είναι εύκολες ούτε από επιστημονική, ούτε από ηθική άποψη. Ορισμένοι εμπειρογνώμονες στην περιβαλλοντική ηθική (βάσει της έννοιας των οικοσυστημάτων) θεωρούν ότι η ισορροπία στη φύση – η συντήρηση και η αποκατάστασή της - θα πρέπει να είναι ο κύριος στόχος των δραστηριοτήτων σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος. Συχνά, όμως, δεν είναι σαφές πότε μπορούμε να μιλάμε για βιώσιμο και σταθερό σύστημα και πώς ακριβώς μπορούμε να καθορίσουμε τα όρια της φέρουσας ικανότητας του υπάρχοντος φυσικού συστήματος (π.χ. του παγκόσμιου κλιματικού συστήματος ή των κοραλλιογενών υφάλων). Σύμφωνα με ορισμένες θεωρίες, μερική ανισορροπία ή αστάθεια στη φύση είναι ακόμα και επιθυμητή, επειδή ακριβώς τέτοια φαινόμενα αποτελούν την πηγή της αλλαγής και της εξέλιξης. Τα σημεία της αστάθειας μπορούν ακόμη και να είναι «κινητήρας» της εξέλιξης και τα μακροπρόθεσμα βιώσιμα οικοσυστήματα αποτελούν στην πραγματικότητα εξαίρεση στη φύση.
Από την άλλη πλευρά, για τους ειδικούς στην περιβαλλοντική ηθική, είναι σημαντικό να γνωρίζουν ποιά ακριβώς επιστημονικά και τεχνικά μέσα (μέθοδοι, εργαλεία, κλπ.) έχουμε στη διάθεσή μας. Πόσο μακριά μπορούμε να πάμε στην προσπάθεια να καθορίσουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ενός περιβαλλοντικού προβλήματος και πώς μπορούμε να αξιολογήσουμε την επιτυχία του ληφθέντος μέτρου; Δεν είναι ιδιαίτερα λογικό να ισχυριζόμαστε ότι σε μια ηθική προοπτική όλοι οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα πρόσβασης σε καθαρό πόσιμο νερό, και να μην έχουμε αρκετά αξιόπιστες μεθόδους για την αξιολόγηση της ποιότητας των υδάτων και για τον εντοπισμό και έλεγχο των τιμών κατοφλίου για τα επιτρεπόμενα επίπεδα ορισμένων χημικών στοιχείων στο νερό. Η ικανοποίηση των ηθικών απαιτήσεων εξαρτάνται από την ευχρηστίας των μεθόδων για την τεχνική προστασία του περιβάλλοντος. Τα ηθικά πρότυπα συχνά πρέπει να επαναϋπολογιστούν σε τεχνικώς ελεγχόμενα πρότυπα (όπως τιμές κατωφλίου) για να μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Ως εκ τούτου, μεταξύ των ειδικών στην περιβαλλοντική διαξάγεται συζήτηση για το κατα πόσο η περιβαλλοντική ηθική μπορεί να είναι επιστημονική ηθική. Η σύγχρονη ηθική του περιβάλλοντος δεν πρέπει να αγνοεί ούτε τα αποτελέσματα των επιστημονικών ερευνών στον τομέα της οικολογία, ούτε τις τεχνολογικές δυνατότητες των πρακτικών λύσεων για την προστασία του περιβάλλοντος.
Παρομοίως με την εφαρμοσμένη ηθική, η περιβαλλοντική ηθική υπολογίζει στα αποτελέσματα της εμπειρικής επιστήμης, αλλιώς δεν μπορεί να διατυπώσει ρεαλιστικές απαιτήσεις και προοπτικές. Σύμφωνα με μια παλιά φιλοσοφική αρχή δεν επιτρέπεται να εξάγονται μέσω αφαίρεσης ρυθμιστικές απαιτήσεις (υποχρεώσεις) από την ύπαρξης ενός αντικειμένου (ύπαρξη) επειδή οι ηθικές αρχές προηγούνται πάντα της εμπειριστικής. Ωστόσο, η πρακτική επιτυχία της περιβαλλοντικής ηθικής εξαρτάται από την επιστημονική γνώση. Προφανώς δεν είναι αποδεκτό να αποφασίζουμε μόνο διαισθητικά ποια φυσικά στοιχεία μπορούν να θεωρηθούν ως «ηθικοί παράγοντες» ως προς την «ηθική κοινότητα» και ποιά δεν μπορούν. Ως εκ τούτου, η βιολογία θα πρέπει να πεί αν οι ασκαρίδες έχουν νευρικό σύστημα και μπορούν να αισθάνονται και, ως εκ τούτου, από παθοκεντρική άποψη, είναι άξιες ηθικής προστασίας. Επίσης, θα πρέπει πρώτα να διευκρινίσουμε ποιοι παράγοντες και σε ποιο βαθμό ευθύνονται για την κλιματική αλλαγή, και αυτό με μια λεπτομερή ανάλυση όλων των διαδικασιών που εμπλέκονται στην αλλαγή του κλίματος, και μόνο τότε να αναφέρουμε και να φέρουμε προ των ευθυνών τους πραγματικούς παραβάτες. Στην αρχή αυτής της ανάλυσης οι εμπειρογνωμόνες στην περιβαλλοντική ηθική πρέπει να έχουν προσδιορίσει τους πιθανούς κινδύνους και λόγους, Επιπλέον, μπορούν να απαιτήσουν επιστημονικές έρευνες και να προειδοποίησουν να είμαστε πιο προσεκτικοί με τον εντοπισμό των υπευθύνων για την αύξηση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρεται η υποχρέωσή μας για τη διατήρηση καλών συνθηκών διαβίωσης για όλους τους ανθρώπους στη γη, και για τα άλλα έμβια όντα. Είμαστε αντιμέτωποι με μια κατάσταση αβέβαιης αιτιότηταςˑ το ηθικό καθήκον μας είναι να μειώσουμε το ποσό των ανθρωπογενών εκπομπών για προληπτικούς σκοπούς. Αλλά η νομιμότητα των περιβαλλοντικών πολιτικών και νομικών αποφάσεων χρειάζεται όχι μόνο ηθικές απαιτήσεις και τις αμφιβολίες, αλλά και επιστημονική εξειδίκευση και αποτελεσματικές μεθόδους για την τεχνική προστασία του περιβάλλοντος.
Η περιβαλλοντική ηθική επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τις σχέσεις μας με τη φύση και τη συμπεριφορά μας προς αυτήν. Εκτός από τον κεντρικό ρόλο της στις συζητήσεις σχετικά με τις σωστές αποφάσεις σε εφαρμοσμένο πλαίσιο, η περιβαλλοντική ηθική διέπεται από την αρχή για δίκαιη μεταχείριση όλων των έμβιων όντων που είναι άξια προστασίας από ηθική άποψη και τα οποία παίζουν ρόλο στην προστασία της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας. Η περιβαλλοντική ηθική αναπτύσει τα παρακάτω μοντέλα (γενικούς προσανατολισμούς) συμπεριφορά απέναντι στα αντικείμενά της: (α) μοντέλο της αειφορίας, ιδιαίτερα στις ηθική των φυσικών πόρων, (β) μοντέλο στάσης και συμπεριφοράς απέναντι στα ζώα - για την ηθική προς τα ζώα, (γ) μοντέλο αμόλυντης φύσης – για την ηθική της φύσης. Η περιβαλλοντική ηθική εξασφαλίζει επίσης τη βάση της εκπαίδευσης στον τομέα της οικολογίας και την προστασία του περιβάλλοντος. Σε φιλοσοφικό πλαίσιο, η περιβαλλοντική ηθική προσφέρει λόγους και επιχειρήματα για τους διάφορους τομείς της περιβαλλοντικής δράσης, που είναι το αντικείμενο των τομέων της πολιτικής και νομικής δράσης και της περιπτωσιολογικής πρακτικής. Η περιβαλλοντική ηθική είναι και παραμένει μια σταθερή πρόκληση για την σύγχρονη κοινωνία, επειδή προστατεύει την προσεκτική και ηθική συνύπαρξης με τη φύση που στηρίζεται στην κατανόηση και τον σεβασμό.
