1. Τρεις τομείς εφαρμογής της περιβαλλοντικής ηθικής
Η ηθική και τα ηθικά προβλήματα είναι σημαντικό μέρος της εφαρμοσμένης φιλοσοφίας. Σε αναζήτηση απαντήσεων στο ερώτημα «Τι θα έπρεπε να κάνουμε;» η ηθική στοχεύει να παρέχει μια νομική βάση και τις κατευθυντήριες γραμμές που διέπουν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα. Στο πλαίσιο αυτό, η σχέσεις μεταξύ των ενδιαφερομένων είναι ιδιαίτερης σημασίας, και η έμφαση τίθεται στον προσδιορισμό των βασικών κριτηρίων που διέπουν την αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων. Ένα άλλο πρόβλημα είναι η στρατηγική και οι προσεγγίσεις για την αξιολόγηση μιας συγκεκριμένης κατάστασης, ώστε να μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι συμμετέχοντες ενήργησαν ηθικά, σύμφωνα με τις καλές ηθικές πρακτικές. Ο καθολικός ηθικός νόμος (όπως για παράδειγμα εκείνος που ορίστηκε από τον Immanuel Kant) βασίζεται στην υπόθεση ότι όλα τα ηθικά θέματα είναι αξιωματικά ίσα και επομένως η στάση απέναντί τους πρέπει να πληροί τα ίδια κριτήρια. Εξ αυτού έπεται, ότι οι κοινωνικές διαφορές δεν είναι σημαντικές: από την άποψη της ηθικής, η οποία θέτει τους καθολικούς κανόνες για την ισχύ, όλα τα ανθρωπόμορφα (νοήμοντα) όντα είναι εξίσου πολύτιμες.
Η ηθική γενικά αναλύει και να δικαιολογεί τις αξίες στην ιδιωτική και δημόσια ζωή, στις σχέσεις του ατόμου και της κοινωνίας με τον περιβάλλοντα κόσμο, και η ηθική συμπεριφορά αποτελεί την εφαρμογή αυτών των ηθικών αξιών. Με την πρώτη ματιά μπορεί να μην είναι προφανές ποιές ακριβώς αξίες ισχύουν για όλους τους ανθρώπους (που ορίζοντα ως «ηθικά όντα») και πως ακριβώς η δικαιοσύνη μεταξύ των ανθρώπων μπορεί να επικρατήσει (ούτε τι ακριβώς σημαίνει «δίκαιη κατανομή» ή «δικαιοσύνη της εκτέλεσης»). Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες ηθικές αρχές που ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος δεν έχει την πολυτέλεια να αγνοήσει, αν στρέφεται προς ειρηνική συνύπαρξη, και ακριβώς αυτές οι αρχές βρίσκονται στη βάση της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ορισμένες ηθικές αξίες της αντίληψης του κόσμου και της συμπεριφοράς είναι απαραίτητες για να δημιουργήσουμς και να διατηρήσουμε τους βασικούς κανόνες της αρμονικής κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής και πολιτιστικής επικοινωνίας και συνύπαρξης μεταξύ των λαών και των εθνών, και κύριως κανόνες που θα μας επιτρέψουν να διατηρούμε την αρμονία και την ειρήνη μόνιμες. Την ίδια στιγμή, η ερμηνεία αυτών των βασικών ηθικών αξιών όπως η ελευθερία, η ισότητα και η αλληλεγγύη θα πρέπει να υπόκεινται σε τακτική επαναδιαπραγμάτευση σε διαπροσωπικό, διαπολιτισμικό και διεθνές επίπεδο. Διότι ακόμη και στην ερμηνεία τέτοιων ανώτερων αξιών, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα προκύπτουν συγκρούσεις των συμφερόντων και των αξιών, επριδή η κοσμοθεωρία των διαφορετικών ανθρώπων επιρεάζεται από τις διαφορές σε θρησκευτικό, εθνοτικό και πολιτικό επίπεδο, οι οποίες μπορεί συχνά να αποδειχθούν ασύμβατες με μία ή την άλλη ερμηνεία. Οι ίδιες αξίες μπορεί να έχουν προκληθεί από διάφορες υποκείμενες αιτίες, αν οι άνθρωποι που τους ακολουθούν, πρεσβεύουν διαφορετικά φιλοσοφικά και ιδεολογιά συστήματα. Σε αυτή την ασυμφωνία μπορούν να διατυπωθούν διαφορετικές προτεραιότητες των τιμών (στα πλαίσια της λεγόμενης «Ιεραρχίας των αξιών»), το οποίο με τη σειρά του μπορεί να αντικατοπτριστεί σε διαφορετική συμπεριφορά: για παράδειγμα η «αλληλεγγύη» έχει αξιοποιηθεί με διαφορετικό τρόπο από τον ωφελιμισμό σε σύγκριση με την αξία που αποδίδεται σ’αυτή από τον Καντ ή στη χριστιανική ηθική.
Μία από τις συγκεκριμένες προκλήσεις μπροστά στην εφαρμογή της συλλογιστικής για την αξία εμφανίζεται σε περιπτώσεις όπου δεν είναι σαφές εάν ένα πρόβλημα ή μια λύση μπορεί να θεωρηθεί ως μέρος του «ηθικού σύμπαντος». Η ηθική του περιβάλλοντος μας φέρνει αντιμέτωπους ακριβώς με μια τέτοια κατάσταση προβληματικής εφαρμογής, δεδομένου ότι αυτή αποτελεί εξ ορισμού εφαρμοσμένη ηθική. Η αξία της εξαρτάται από το αν μπορούμε εξετάζουμε το περιβάλλον της ανθρώπινης κοινωνίας, δηλαδή τη φύση, ως αντικείμενο ηθικής που έχει ηθική αξία. Είναι αναμφισβήτητο ότι η φύση είναι πολύτιμη για τους ανθρώπους, αλλά δεν είναι σαφές αν η ίδια η φύση έχει ηθική αξία, ή ορισμένα στοιχεία της φύσης έχουν ηθική αξία με τον τρόπο που οι άνθρωποι έχουν μια ηθική αξία. Με άλλα λόγια, μπορούμε να ισχυριζόμαστε ότι η φύση, τα στοιχεία της φύσης (νερό, γη, αέρας) ή τα μη ανθρωπόμορφα όντα έχουν εγγενή (απόλυτη) αξία από μόνα τους, ή είναι μάλλον μεταφορείς μόνο μιας σχετικής (δημιουργημένης) αξίας η οποία είναι αποτέλεσμα της επίδρασής τους στην ευημερία του λαού (των μεμονωμένων ατόμων και της κοινωνίας γενικότερα); Πολλοί φιλόσοφοι είναι της γνώμης ότι η αυτόνομη αξία θα πρέπει να αποδοθεί σε ορισμένα όντα που αποτελούν μέρος του φυσικού περιβάλλοντος των ανθρώπων που, με τη σειρά τους, πρέπει να λάβουν υπόψη τους το γεγονός ότι αυτά τα μη ανθρώπινα όντα έχουν ηθική αξία. Θα αναλύσουμε περαιτέρω τις διάφορες αιτίες για την επέκταση της «ηθικής κοινότητας» για να συμπεριλαμβάνει και τη φύση.
Αν περιοριστούμε στην έμμεση απόδοση ηθικής αξίας στη φύση, που να υπάρχει μόνο στη σχέση της με τους ανθρώπους και τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντά τους, θα αποδειχθεί ότι η περιβαλλοντική ηθική αποτελεί μια σοβαρή πρόκληση, όχι μόνο για την ηθική αλλά και για την πολιτική και οικονομική στάση των άνθρωπων προς το φυσικό τους περιβάλλον. Έτσι η περιβαλλοντική ηθική δημιουργεί μια περιοχή όπου επιβάλλονται νέες στρατηγικές για τον προσδιορισμό της αξίας:
Τι να κάνουν για παράδειγμα σχετικά με την αυξανόμενη έλλειψη φυσικών πόρων (π.χ. ορυκτά καύσιμα), υπό την προϋπόθεση ότι η ανεύθυνη εξόρυξη που οδηγεί στην εξάντληση τους θα μπορούσε να απειλήσει τη ζωή και την ευημερία των μελλοντικών γενιών. Το συμφέρον του ανθρώπων για την άμεση χρήση των φυσικών πόρων έρχεται σε σύγκρουση με το συμφέρον για την εξασφάλιση του μέλλοντος. Αυτό είναι ένα ερώτημα στο οποίο θα επανέλθουμε αργότερα στην έκθεση.
